Dodik i Čović ostali bez važnog saveznika, Mađarska više ne smije biti “glavni evropski štit secesionističke politike”

Izborni poraz mađarskog premijera Viktora Orbána mogao bi imati dalekosežne posljedice ne samo za Evropsku uniju nego i za Bosnu i Hercegovinu, ocjenjuje Ismet Fatih Čančar, savjetnik člana Predsjedništva Bosne i Hercegovine i doktorand na Internacionalnom univerzitetu u Sarajevu (IUS), u analizi objavljenoj za britanski sigurnosni think tank Royal United Services Institute (RUSI).

U tekstu pod naslovom “The End of Orbánism? Bosnia, Magyar and Europe’s Strategic Credibility”, Čančar tvrdi da odlazak Orbána nakon 16 godina vlasti predstavlja ozbiljan udarac mreži političkih savezništava koja je, prema njegovoj ocjeni, godinama pružala podršku secesionističkim i neliberalnim akterima na Zapadnom Balkanu, prije svega u Bosni i Hercegovini.

Pobjeda Pétera Magyara i njegove stranke Tisza na aprilskim izborima, gdje su osvojili 138 od ukupno 199 mjesta u parlamentu, širom Evrope dočekana je kao mogući kraj jednog od najutjecajnijih neliberalnih političkih projekata unutar Evropske unije.

Međutim, za Bosnu i Hercegovinu značaj tog rezultata mogao bi biti i veći.

Orbán kao ključni saveznik Dodika

Čančar navodi da je tokom godina Budimpešta postala jedan od najvažnijih međunarodnih oslonaca predsjednika bh. entiteta Republika Srpska (RS) Milorada Dodika.

Prema njegovoj analizi, Orbánova Mađarska bila je dio šire političke mreže koju su činili Dodik, predsjednik Srbije Aleksandar Vučić, ruski predsjednik Vladimir Putin i sam Orbán.

Autor podsjeća da je rukovodstvo RS godinama radilo na slabljenju državnih institucija Bosne i Hercegovine, istovremeno blokirajući euroatlantske integracije zemlje i promovišući politiku postepene secesije kroz institucionalne i pravne sukobe.

U tom procesu, smatra Čančar, Orbán je igrao važnu ulogu.

“Tokom svoje vladavine, Orbán je pružao ključni politički štit takvim politikama, prije svega blokiranjem zajedničkih sankcija Evropske unije protiv zvaničnika Republike Srpske”, navodi autor.

Prema njegovoj ocjeni, podrška nije ostala samo na diplomatskom nivou.

Podsjeća na dolazak pripadnika mađarske antiterorističke jedinice TEK u Banju Luku početkom 2025. godine, navodeći da su, prema dostupnim informacijama, postojali i planovi za eventualno izvlačenje Dodika u Mađarsku ukoliko bi pravosudne institucije BiH pokušale provesti nalog za njegovo hapšenje nakon prvostepene presude kojom je osuđen na godinu zatvora i šest godina zabrane političkog djelovanja.

“Evropski štit” za secesionističku politiku

Jedna od centralnih teza analize jeste da je upravo Orbánova Mađarska pokazala kako političke mreže unutar same Evropske unije mogu biti korištene za zaštitu aktera koji osporavaju ustavni poredak zemlje kandidata za članstvo.

Čančar smatra da je takva politika ozbiljno narušila kredibilitet Brisela.

“Orbán-Dodik savez pokazao je kako se neliberalne mreže unutar EU mogu koristiti ne samo za blokiranje zajedničke evropske politike nego i za aktivnu zaštitu secesionističkih aktera”, piše autor.

Prema njegovoj ocjeni, posljedica je bilo postepeno slabljenje evropskog utjecaja na Zapadnom Balkanu i gubitak povjerenja u sposobnost Evropske unije da provodi vlastite principe vladavine prava.

Dodikova reakcija nakon Orbánovog poraza dodatno je, smatra Čančar, pokazala koliko je Budimpešta bila važna za političke projekte koji se protive dubljoj evropskoj integraciji regiona.

Udarac i za HDZ BiH

Čančar smatra da promjena vlasti u Mađarskoj ne predstavlja problem samo za Dodika.

Značajan dio analize posvećen je odnosima između Orbánove vlade i predsjednika HDZ-a BiH Dragana Čovića.

Čančar tvrdi da je Budimpešta godinama podržavala zahtjeve HDZ-a BiH za izmjene Izbornog zakona, kao i političke projekte koji su podrazumijevali dodatnu etničku teritorijalizaciju Bosne i Hercegovine.

Posebno podsjeća na podršku koju je mađarski ministar vanjskih poslova Péter Szijjártó pružio Čoviću tokom posjete Sarajevu 2021. godine, kada je javno podržao zahtjeve HDZ-a BiH za izmjene izbornog sistema.

Autor također povezuje Orbánovu politiku sa širenjem islamofobnih narativa o Bosni i Hercegovini.

Kao ilustraciju navodi Orbánovu izjavu iz 2021. godine da je izazov za Evropsku uniju “kako integrirati zemlju sa dva miliona muslimana”.

Prema Čančaru, takve izjave nisu bile izolovani incidenti nego dio šireg ideološkog okvira koji je povezivao evropsku krajnju desnicu sa političkim akterima u Bosni i Hercegovini.

U tom kontekstu spominje i nedavnu konferenciju u Zagrebu povezanu s organizacijama bliskim konzervativnim i pro-Trump krugovima, na kojoj su se ponovo pojavili prijedlozi o uspostavljanju posebnog hrvatskog entiteta u BiH.

On smatra da se iza priče o “legitimnom predstavljanju” često kriju nastojanja da se dodatno učvrsti etnička podjela zemlje.

Ne treba očekivati nagli zaokret

Iako je u Sarajevu Orbánov poraz dočekan s optimizmom, Čančar upozorava da bi bilo pogrešno očekivati brzu transformaciju mađarske politike.

Magyar je godinama bio dio političkog sistema iz kojeg je nastao Fidesz, a i dalje zastupa pojedine konzervativne i euroskeptične stavove.

Ipak, smatra da nova vlada ima priliku promijeniti kurs.

Prema njegovoj ocjeni, prvi korak trebalo bi biti jasno distanciranje od Dodika i Čovića kada su u pitanju politike koje dovode u pitanje suverenitet i ustavni poredak Bosne i Hercegovine.

Čančar navodi da bi zatvaranje kancelarije mađarske jedinice TEK u Banjoj Luci predstavljalo važan signal promjene.

Jednako važnim smatra i prestanak mađarskog blokiranja evropskih sankcija protiv rukovodstva Republike Srpske.

“Takav potez pokazao bi da Mađarska više nije spremna biti glavni evropski štit secesionističke politike na Zapadnom Balkanu”, navodi Čančar.

Test za Evropu

Na kraju analize Čančar ističe da Orbánov poraz sam po sebi neće riješiti političke probleme Bosne i Hercegovine.

Ipak, smatra da otvara rijetku priliku za slabljenje jednog od najvažnijih međunarodnih oslonaca politika koje dovode u pitanje teritorijalni integritet i funkcionalnost države.

Hoće li se ta prilika iskoristiti, zaključuje Čančar, zavisit će podjednako od spremnosti nove mađarske vlasti da prekine s politikom svog prethodnika, ali i od sposobnosti Evropske unije da Bosnu i Hercegovinu konačno tretira kao strateško političko i sigurnosno pitanje, a ne samo još jedan dugotrajni problem na svojoj periferiji.