Nakon što je produžio dvosedmični prekid vatre s Iranom, Donald Trump polaže nade u novu rundu pregovora u Pakistanu. Glavni zahtjev Washingtona ostaje nepromijenjen – potpuni prekid obogaćivanja uranija. S druge strane, Teheran insistira na civilnoj upotrebi nuklearne energije, piše Aljazeera.
U ovom eksplanatoru donosimo detaljan pregled procesa, zaliha i vremena potrebnog za prelazak praga nuklearne sile.
Šta je zapravo uranij i kako se prerađuje?
Uranij je gusti, prirodno radioaktivni metal koji služi kao gorivo u reaktorima, ali i kao srce nuklearnog oružja. Zanimljivo je da se čak 90% svjetske proizvodnje odvija u samo pet zemalja: Kazahstanu, Kanadi, Namibiji, Australiji i Uzbekistanu.
Prije nego što završi u reaktoru, uranij prolazi kroz kompleksne faze transformacije. Sve počinje sa “žutim kolačem” (Yellowcake), prahom koji nastaje usitnjavanjem rude. Putem hemijskih reakcija sa gasovima, on se pretvara u “zelenu so”, a zatim u bijele kristale uranij heksafluorida. Tek kada taj kristal postane gas, spreman je za ključni proces – obogaćivanje.
Mehanizam obogaćivanja: Trka u centrifugama
Prirodni uranij sadrži tek 0,7% ključnog izotopa U-235. Da bi se taj procenat povećao, gas se ubacuje u centrifuge koje se okreću brzinom većom od 1.000 okretaja u sekundi.
Nivoi obogaćivanja diktiraju namjenu:
Komercijalni nivo (3-5%): Standardno gorivo za nuklearne elektrane.
Medicinski i istraživački nivo (do 20%): Koristi se u naučne svrhe.
Vojni nivo (iznad 90%): Prag potreban za atomsku bombu.
Faktor vremena: Od 60% do bombe u par koraka
Stručnjaci upozoravaju da napor potreban za obogaćivanje nije linearan. Najteži i najduži dio posla je doći od prirodnog stanja do 20% obogaćenja. Međutim, kada uranij dostigne 60%, put do finalnih 90% je ekstremno kratak.
“Ako želim ići sa 60 na 90 posto, umjesto pet godina, to bi moglo potrajati svega četiri do pet sedmica, jer je materijal već visokooobogaćen”, objašnjava Ted Postol, profesor emeritus na MIT-u.
Prema podacima IAEA, Iran trenutno posjeduje oko 440 kg uranija obogaćenog do 60%. To je količina koja bi, uz dodatnu rafinaciju, teoretski bila dovoljna za proizvodnju čak 10 ili 11 atomskih bombi.
Bunkerizacija: Može li se nuklearni program uništiti silom?
Vojni analitičari su skeptični prema ideji da se iranski nuklearni san može zaustaviti bombama. Iranska postrojenja i zalihe nalaze se duboko pod zemljom, u tunelima koje je gotovo nemoguće potpuno neutralisati iz vazduha.
Postol ističe nevjerovatnu činjenicu: jedna kaskada centrifuga zauzima prostor jedne garsonjere (oko 60 kvadrata), a potrebnu energiju za njen rad može obezbijediti obični hibridni automobil. To znači da Iran može nastaviti proces obogaćivanja u tajnosti, čak i nakon eventualnih napada.
Ko danas vlada nuklearnim nebom?
Dok se pregovara o iranskom programu, globalni arsenal ostaje zastrašujući. Početkom 2026. godine, devet država posjeduje ukupno 12.187 nuklearnih bojevih glava. Gotovo dvije trećine tog arsenala u rukama su Rusije (4.400) i SAD-a (3.700).
Ostatak posjeduju Kina, koja ubrzano povećava svoje zalihe, Francuska, Britanija, Indija, Pakistan, Sjeverna Koreja i Izrael, koji prema procjenama ima najmanje 90 glava, iako to nikada zvanično nije potvrdio. Jedina zemlja u istoriji koja je dobrovoljno uništila svoje nuklearno oružje je Južnoafrička Republika.
Šta donose novi pregovori?
Iran je u Islamabadu pokazao spremnost da “razrijedi” svoj 60-postotni uranij nazad na 20%, što Washington vidi kao pokušaj kupovine vremena ili gest dobre volje. Ipak, Trumpov cilj je jasan – nulta stopa obogaćivanja. Da li će diplomatija uspjeti tamo gdje su sankcije i ratovi zakazali, saznaćemo u narednim sedmicama.
